Finlandia, czyli kraj Lutra

Kraje nordyckie s膮 dzi艣 z powod贸w historycznych najbardziej protestanckimi pa艅stwami 艣wiata. To pomog艂o im przede wszystkim w stosunkach z s膮siedni膮 Rosj膮. Nigdzie reformacja nie zosta艂a przeprowadzona tak konsekwentnie i w tak szerokim zakresie jak w krajach nordyckich. Luteranizm sta艂 si臋 religi膮 pa艅stwow膮, wsp贸lnota religijna funkcjonowa艂a jako podstawa istnienia pa艅stwa, zanim w og贸le powsta艂a idea narodowo艣ci. Szwecja i Dania oraz kraje rz膮dzone przez nie przez stulecia 鈥 Islandia, Norwegia i Finlandia s膮 do dzi艣 najbardziej lutera艅skimi krajami 艣wiata.

Straszna wojna trzydziestoletnia

Obchody dnia pami臋ci Gustawa Adolfa w dniu 6 listopada nale偶膮 do programu ambasadora Finlandii w Berlinie. W 1932 roku 贸wczesny genera艂 Mannerheim i ksi膮偶臋 szwedzki Gustaw Adolf z艂o偶yli wie艅ce z okazji 300 rocznicy 艣mierci Gustawa Adolfa II na polu bitwy w L眉tzen. Wizyta by艂a symboliczna, a zdj臋cia z niej przesz艂y do historii. Pomnik na kra艅cu pola bitewnego znany jest jako Kamie艅 Szwedzki, a w 1837 roku przykryto go w celu ochrony 偶elaznym baldachimem, zaprojektowanym przez pruskiego architekta Karla Friedricha Schinkela. Za pomnikiem stoi zbudowana w stylu secesji w 1907 roku kaplica, w kt贸rej w dniu pami臋ci odbywa si臋 nabo偶e艅stwo. W listopadzie 2004 roku to ja mia艂em zaszczyt odwiedzi膰 ma艂e miasto L眉tzen po艂o偶one na po艂udniowy zach贸d od Lipska. By艂em zdziwiony, 偶e m贸j szwedzki kolega, kt贸ry by艂 wiele razy cz艂onkiem rz膮du, odm贸wi艂 wzi臋cia udzia艂u w corocznej ceremonii. Tak wi臋c pojecha艂em do L眉tzen sam, w towarzystwie dw贸ch pu艂kownik贸w, bo sk艂adanie wie艅c贸w w L眉tzen nale偶y tradycyjnie do programu fi艅skich i szwedzkich attach茅 militarnych. Po tym jak stanowisko ambasadora Szwecji zosta艂o w 2007 roku ponownie obsadzone, mog艂em jako bardziej do艣wiadczony kolega poinformowa膰 now膮 ambasador Szwecji o obchodach w L眉tzen.

Wojna trzydziestoletnia przypomina mi zabawn膮 okoliczno艣膰 w Bonn, gdzie w latach 1991-1992 by艂em drug膮 osob膮 w ambasadzie. Cz臋sto zabierali艣my naszych przyjaci贸艂 nad Ren, by podziwia膰 ruiny zamku Drachenfels na przeciwleg艂ym brzegu. Opowiada艂em swoim go艣ciom, 偶e wojska szwedzkie i fi艅skie zupe艂nie zniszczy艂y ten zamek w czasie wojny trzydziestoletniej. Nasza siedmioletnia c贸rka, kt贸ra w艂a艣nie zacz臋艂a swoj膮 szko艂臋 w Bonn, by艂a niespokojna, patrzy艂a z trosk膮 wok贸艂 siebie i pyta艂a. 鈥濼ato, czy ludzie tutaj to wiedz膮?鈥.

***

W dniu reformacji 31 pa藕dziernika 2016 roku papie偶 Franciszek wzi膮艂 udzia艂 w ekumenicznym nabo偶e艅stwie we wzniesionej w XII wieku katedrze w Lund. Symbolika wyboru miejsca zosta艂a uzasadniona w ten spos贸b, 偶e 艢wiatowy Zwi膮zek Lutera艅ski powsta艂 w 1947 roku w Lund. Odwiedziny papie偶a by艂y aktem historycznym w czasach ko艅ca historii. Medialna uwaga sugerowa艂aby raczej, 偶e mamy do czynienia z odwiedzinami gwiazdy rockowej ni偶 z g艂臋bokim symbolicznym znaczeniem wydarzenia. Wed艂ug informacji nadanej przez Radio Watykan papie偶 chcia艂 poprzez swoj膮 wizyt臋 przeprosi膰 nie tylko za trwaj膮cy stulecia podzia艂 ko艣cio艂a, ale tak偶e uczci膰 osi膮gni臋cia reformacji 鈥 tak m贸wi艂 rzecznik papie偶a. Pierwszym szwedzkim w艂adc膮, kt贸ry odwiedzi艂 papie偶a w Rzymie, by艂 Gustaw III. By艂o to w 1789 roku i Gustaw wzi膮艂 wraz z papie偶em Piusem VI udzia艂 w czym艣, co nazwaliby艣my 鈥瀙reekumenicznym nabo偶e艅stwem鈥. Z kolei papie偶 Jan Pawe艂 II w 1989 roku, a wi臋c dok艂adnie dwie艣cie lat p贸藕niej, odwiedzi艂 Finlandi臋 i inne kraje nordyckie. W 1991 roku arcybiskupi ko艣cio艂a lutera艅skiego Szwecji i Finlandii podj臋li z okazji 600-lecia kanonizacji 艣wi臋tej Brygidy wsp贸ln膮 podr贸偶 do Rzymu.

Reformacja zacz臋艂a si臋 od tez Marcina Lutra. By艂a to jedna z wielkich rewolucji w historii 艣wiatowej. Hegel nazwa艂 reformacj臋 g艂贸wn膮 rewolucj膮 nowo偶ytno艣ci. Dla przeciwnik贸w rewolucji francuskiej reformacja by艂a matk膮 wszystkich rewolt, a indywidualizm, za kt贸rym wyst臋powa艂a, stanowi艂 zagro偶enie. Protestantyzm kulturowy, kt贸ry rozwin膮艂 si臋 w Niemczech i szczeg贸lnie w Prusach, by艂 na pocz膮tku XVIII wieku wzorem dla 鈥濰askali鈥, 偶ydowskiego ruchu o艣wieceniowego.

Dynamika reformacji prowadzi艂a do powstania monarchii suwerennej. Z punktu widzenia w艂adzy nie chodzi艂o o wiar臋. Rz膮dz膮cy pos艂ugiwali si臋 religi膮 i 鈥瀦reformowali鈥 j膮 w krajach, kt贸re zosta艂y protestanckie. Na przyk艂ad w Polsce ta religijna akcja czyszczenia nie mia艂a miejsca, bo kr贸l potrzebowa艂 wsparcia papie偶a przeciwko protestanckiej szlachcie swego kraju.

Rozdzia艂 w艂adzy 艣wieckiej i ko艣cielnej by艂 cz臋艣ci膮 tendencji rozwojowej, kt贸ra ograniczy艂a tak偶e w艂adz臋 kr贸la. Na ko艅cu tego procesu stoi zachodnie pa艅stwo prawa, tak jak je nazywamy dzisiaj. Wszystko to sprawi艂o, 偶e r贸w mi臋dzy Europ膮 i Rosj膮 stawa艂 si臋 coraz g艂臋bszy. W tej drugiej w艂adca a偶 do samego ko艅ca trzyma艂 si臋 swojej w艂adzy. Ale tak偶e nast臋pczyni Zwi膮zku Sowieckiego nie jest pa艅stwem prawa.

T艂umaczenie Biblii przez Lutra stworzy艂o nowoczesny j臋zyk niemiecki. Wp艂yw Lutra oddzia艂ywa艂 tak偶e poprzez t艂umaczenie Pisma 艢wi臋tego na powstanie j臋zyka fi艅skiego. S艂owo 鈥瀙rotestantyzm kulturowy鈥 jest bardzo pouczaj膮ce. Pokazuje narodziny wykszta艂conego kleru i powstanie spo艂ecze艅stwa obywatelsko-liberalnego. Protestantyzm kulturowy prowadzi艂 do r贸偶nego rozwoju poszczeg贸lnych region贸w. Wielcy niemieccy filozofowie od Kanta do Hegla byli protestantami, tak samo Goethe, Schiller, Hermann Hesse i Tomasz Mann, by wspomnie膰 tylko niekt贸rych. Tak偶e r贸偶nice w rozwoju mi臋dzy p贸艂nocn膮 i po艂udniow膮 Europ膮 da si臋 zrozumie膰 poprzez dynamik臋 reformacji. Max Weber wyja艣nia艂 je protestanck膮 etyk膮 pracy i uzasadnia艂 swoj膮 tez臋 szczeg贸lnie wp艂ywem kalwi艅skiego od艂amu protestantyzmu. Ale tak偶e tutaj nie tak bardzo chodzi艂o o religi臋, a bardziej o rozw贸j spo艂eczny, o mocn膮 pozycj臋 pa艅stwa i jego instytucji i o zaufanie spo艂ecze艅stwa do nich. Luter og艂osi艂, 偶e cz艂owiek kieruje sam sob膮, zar贸wno w religijnym, jak i etycznym sensie.

Nigdzie reformacja nie zosta艂a przeprowadzona tak konsekwentnie i w tak szerokim zakresie jak w krajach nordyckich. Luteranizm sta艂 si臋 religi膮 pa艅stwow膮, wsp贸lnota religijna funkcjonowa艂a jako podstawa istnienia pa艅stwa, zanim w og贸le powsta艂a idea narodowo艣ci. Szwecja i Dania oraz kraje rz膮dzone przez nie przez stulecia 鈥 Islandia, Norwegia i Finlandia s膮 do dzi艣 najbardziej lutera艅skimi krajami 艣wiata. To wyja艣nia ciekawostki takie jak zachowanie religijnych zwyczaj贸w i u偶ywanie ornat贸w znanych z ko艣cio艂a katolickiego w Finlandii i w Szwecji. By powiedzie膰 to s艂owami teologa Friedricha Wilhelma Grafa: 鈥渟zwedzcy i fi艅scy pastorzy lutera艅scy, kt贸rzy celebruj膮 w starych katolickich ornatach swoje urz臋dy, akcentuj膮 bliski Rzymowi biegun protestantyzmu鈥.

Reformacja pokazuje kontrasty wobec Wschodu

Kari M盲kinen, dotychczasowy arcybiskup Finlandii i Turku jest nast臋pc膮 艣wi臋tego Henryka i pi臋膰dziesi膮t膮 czwart膮 osob膮 na tym urz臋dzie. Wszystko to pokazuje, jak daleki by艂 w贸wczas katolicyzm. Wspierany przez silne pa艅stwo narodowe luteranizm rozwin膮艂 si臋 w Szwecji do dominuj膮cej religii. Poza tym, w XVI wieku chodzi艂o o konfiskowanie d贸br ko艣cielnych, za艣 kr贸la w gruncie rzeczy ma艂o interesowa艂o, w jaki spos贸b modli si臋 i naucza w jego kraju, tak d艂ugo jak nie by艂o to wymierzone przeciwko koronie. Paralele mi臋dzy Szwecj膮 Gustawa Wazy i Angli膮 Henryka VIII nasuwaj膮 si臋 same. Cho膰 uwolnienie si臋 od w艂adzy papie偶a wynika艂o z r贸偶nych przyczyn, to obaj w艂adcy interesowali si臋 tak samo maj膮tkiem ko艣cio艂a.

Przeprowadzona siln膮 r臋k膮 przez Gustawa Waz臋 reformacja pog艂臋bi艂a kontrast do obrazu 艣wiata, kt贸ry panowa艂 na wsch贸d od granicy szwedzkiej. To oczywi艣cie nie by艂 cel reformacji, ale jedna z jej logicznych konsekwencji. Prawos艂awne 偶ycie religijne bazowa艂o nie na tym, 偶e cz艂onkowie parafii umieli czyta膰. Szerzenie umiej臋tno艣ci czytania i pisania w lutera艅skim pa艅stwie szwedzkim 鈥 i w konsekwencji tak偶e w Finlandii 鈥 w XVIII i XIX wieku dalej zaostrzy艂o lini臋 podzia艂u kulturowego, do czego przyczyni艂y si臋 r贸偶ne ekonomiczne i spo艂eczne zjawiska na Wschodzie i Zachodzie.

R贸w mi臋dzy obszarami granicznymi by艂 g艂臋boki

Granica wschodnia Szwecji i p贸藕niejsza granica wschodnia Finlandii nigdy nie by艂y granicami j臋zykowymi. Tak samo jak granice mi臋dzy Finlandi膮, Szwecj膮 i Norwegi膮 w Laponii nigdy nie zosta艂y wytyczone w zgodzie z j臋zykami u偶ywanymi przez lokaln膮 ludno艣膰. Od czasu pokoju w N枚teborgu w 1323 roku istnia艂a granica mi臋dzy Szwecj膮 i Nowgorodem, a co za tym idzie rozgraniczenie mi臋dzy sferami wp艂ywu wschodniego i zachodniego ko艣cio艂a. Ortodoksyjny Karelczyk poczuwa艂 si臋 do 鈥瀙rawej wiary鈥, a protestanckiego ch艂opa, kt贸ry m贸wi艂 tym samym j臋zykiem, ale kt贸ry mieszka艂 w s膮siedniej wsi po drugiej stronie granicy, uwa偶a艂 za 鈥濻zweda鈥. W tym kontek艣cie mo偶na zrozumie膰, dlaczego Mikael Agricola poszerzy艂 lutrow膮 list臋 鈥瀗ajgorszych plag鈥. Dla Lutra by艂 to 鈥瀙apie偶, antychryst i Turcy鈥, z kolei dla Agricoli to 鈥瀙apie偶, antychryst, Turcy i Rosjanie鈥.

Znana ksi膮偶ka Samuela Huntingtona 鈥濩lash of Civilizations鈥, kt贸ra ukaza艂a si臋 w 1995 roku, rysuje granic臋 mi臋dzy Wschodem i Zachodem, kt贸ra zaczyna si臋 od wschodniej granicy Finlandii, a jej podstaw膮 jest historyczna granica mi臋dzy imperium roma艅skim i bizantyjskim. Ta granica by艂a w oczach wielu os贸b g艂臋bokim rowem. Gdy w 1617 roku na mocy pokoju w Sto艂bowej prowincje K盲kisalmi oraz Ingermanlandia przesz艂y do Szwecji, wielu karelskich prawos艂awnych zosta艂o poddanymi kr贸la Szwecji. Misjonarski zapa艂 protestanckich ksi臋偶y i bolesne opodatkowanie spowodowa艂y fal臋 ucieczek z prowincji O艂oniec i Ingermanlandia. Wielu prawos艂awnych Karelczyk贸w osiedli艂o si臋 w regionach Twer i Nowgorod, gdzie powsta艂y wsp贸lnoty karelskie. Na ich miejsce przybyli protestanccy imigranci, Ingermanlandczycy.

Akcje misyjne by艂y zabronione

Czterystuletnia historia Ingermanlandczyk贸w dowodzi jednak, 偶e rosyjskie imperium nie praktykowa艂o 偶adnej systematycznej polityki misyjnej na opanowanych przez siebie obszarach, kt贸re by艂y lepiej rozwini臋te. Zamiast tego rosyjskie imperium prawos艂awne zabrania艂o tak zwanego prozelityzmu, a wi臋c ka偶dej aktywno艣ci misyjnej innych wsp贸lnot religijnych. Nikt nie m贸g艂 przekupywa膰 czy namawia膰 prawos艂awnych poddanych cara do konwersji na kanonicznych terenach ko艣cio艂a prawos艂awnego. Przeciwnie, s艂abo rozwini臋te pa艅stwo carskie zadowala艂o si臋 integracj膮 lokalnych elit i cementowaniem swojej w艂adzy. Ta strategia by艂a szczeg贸lnie sensowna w tych cz臋艣ciach imperium, kt贸re by艂y bardziej rozwini臋te ni偶 sama Rosja. Najbardziej udany przyk艂ad to bez w膮tpienia Wielkie Ksi臋stwo Finlandii. Z okazji 鈥瀝oku jubileuszowego鈥, czyli 300 lat reformacji cesarz Aleksander I przyzna艂 biskupowi Turku Jakobowi Tengstr枚mowi tytu艂 i urz膮d arcybiskupa.

Fi艅ska to偶samo艣膰 jest ukszta艂towana przez tradycj臋 lutera艅sk膮

Struktura administracyjna w tak zwanych prowincjach fi艅skich, przej臋tych w XVIII wieku od Szwed贸w, czyli Wyborgu i Kymmene, przypomina艂a t臋 znan膮 z Estonii i Liwonii. J臋zykiem administracji by艂 niemiecki. Ko艣ci贸艂 lutera艅ski w Ingermanlandii administracyjnie nale偶a艂 do niemieckiej gminy lutera艅skiej w Rosji. Do ko艅ca XIX wieku niemiecki utrzyma艂 si臋 jako j臋zyk kleru, cho膰 w ko艣cio艂ach Ingermanlandii m贸wiono i uczono si臋 fi艅skiego. Wi臋kszo艣膰 ksi臋偶y pochodzi艂a z Wielkiego Ksi臋stwa Finlandii i gdy Stalin wprowadzi艂 w 1932 roku w Zwi膮zku Sowieckim dowody osobiste, narodowo艣膰 Ingermanlandczyk贸w zapisywano jako fi艅sk膮. Nazw膮 Ingermanlandczyk okre艣la si臋 w Finlandii tych Fin贸w, kt贸rzy mieszkaj膮 poza granicami by艂ego Wielkiego Ksi臋stwa Finlandii i kt贸rych przodkowie byli poddanymi kr贸la Szwecji.

Fi艅ska to偶samo艣膰 jest dalece ukszta艂towana przez lutera艅sk膮 tradycj臋. To stwierdzenie jest tylko cz臋艣ciowo natury religijnej. Frankfurter Allgemeine Zeitung szkicuje w podobny spos贸b Bawari臋. 鈥濨awaria jest wci膮偶 krajem ukszta艂towanym przez katolicyzm, przynajmniej w swoim my艣leniu鈥 (Frankfurter Allgemeine Zeitung, 28 lipca 2017). Z powod贸w historycznych Finlandia jest mo偶e jednym z najbardziej protestanckich kraj贸w 艣wiata, je艣li nie najbardziej protestanckim. Inaczej ni偶 w Szwecji dzia艂aj膮 tu r贸偶ne ruchy budzicielskie w 艂onie lutera艅skiego ko艣cio艂a ludowego i walcz膮 o to, by by膰 dobrymi luteranami. Z kolei w Szwecji, odwrotnie, dzi臋ki wp艂ywom pietyzmu powsta艂o wiele gmin wolnoko艣cielnych.

W Rosji od czasu do czasu 偶artowa艂em 鈥 鈥瀗ajwa偶niejszym Finem, kt贸ry kiedykolwiek 偶y艂, by艂 Marcin Luter鈥. Niekt贸rzy Rosjanie nawet rozumieli o co mi chodzi艂o. Gdy zosta艂em w 2004 roku ambasadorem w Niemczech, pope艂ni艂em b艂膮d, u偶ywaj膮c w rozmowie z 贸wczesnym premierem Dolnej Saksonii i p贸藕niejszym prezydentem federalnym Christianem Wulffem tego samego bonmotu. Spojrza艂 na mnie zdziwiony i zapyta艂 鈥濪laczego Luter?鈥 Tak to jest. Musia艂em pomy艣le膰 o zanikaniu og贸lnej tradycji kulturowej i 艣wiadomo艣ci historycznej, kt贸ra dotyczy tak偶e nas Fin贸w. C贸偶 powiedzia艂by Wulff, gdybym wtedy jeszcze utrzymywa艂, 偶e 艢wi臋ta Maria pochodzi z Polski?

Sowiecki ateizm wydaje si臋 prymitywny

Fakt, 偶e studiowa艂em, pracowa艂em, 偶y艂em w Zwi膮zku Sowieckim, a potem w Rosji, odbi艂 si臋 mocno na moim 艣wiatopogl膮dzie. P贸藕ne lata siedemdziesi膮te w Leningradzie by艂y dla mnie kszta艂tuj膮cym do艣wiadczeniem. Nastroje w moim kraju by艂y wtedy ponure i musia艂em wkr贸tce jedno stwierdzi膰: nawet je艣li niekt贸rzy nienawidz膮 Zwi膮zku Sowieckiego, a inni bezkrytycznie go podziwiaj膮, ja musz臋 za wszelk膮 cen臋 偶y膰 w tej sowieckiej rzeczywisto艣ci. To do艣wiadczenie sprawi艂o, 偶e my艣la艂em nie tylko o postawie Finlandii i jej historii, ale tak偶e fundamentalnych r贸偶nicach mi臋dzy naszymi kulturami. To wszystko wzmocni艂o moj膮 fi艅sk膮 to偶samo艣膰, zauwa偶y艂em jak mocno w sensie kulturowym jestem luteraninem. Prymitywny sowiecki ateizm ze swoimi zakurzonymi, pustymi muzeami ju偶 wtedy pokazywa艂 skostnienie sowieckiej ideologii, chocia偶 pr贸by Komsomo艂u, by wprowadzi膰 anty-Bo偶e Narodzenie i anty-Wielkanoc, zosta艂y ju偶 zarzucone w latach dwudziestych. Fakt, 偶e cerkiew prawos艂awna balansowa艂a mi臋dzy wymaganiami sowieckiego pa艅stwa ateistycznego a zachowaniem ko艣cielnych tradycji, wzbudzi艂 moje profesjonalne zainteresowanie. System sowiecki bazowa艂 jak wiadomo na k艂amstwie i przemocy. Morderstwa co prawda zatrzyma艂y si臋 po 艣mierci Stalina, ale system wci膮偶 by艂 straszny, ludzie nadal bezbronni.

Konsulat generalny w Leningradzie przyjmowa艂 wielu go艣ci, przede wszystkim fi艅skiego prezydenta. Bohaterowie walki o pok贸j pojawiali si臋 zawsze w czasie zielonych 艣wi膮tek, gdy w Niemczech Zachodnich maszerowa艂o si臋 w obronie pokoju lub przeciwko broni atomowej, co wychodzi艂o na to samo. Szczeg贸lne wra偶enie na mnie jako na wicekonsulu wywar艂a wizyta arcybiskupa Martti Simojoki w 1976 roku. Zrozumia艂em szerszy kontekst jego wizyty dopiero p贸藕niej, ale kr贸tkie nabo偶e艅stwo, kt贸re odprawi艂 w konsulacie z fi艅skimi biskupami i teologami pozosta艂o w mojej pami臋ci. Odczu艂em ten moment jako swojski i bezpieczny w obcym i nieszczerym 艣rodowisku.

Ko艣ci贸艂 nie powinien si臋 polityzowa膰

鈥濵iru Mir鈥 鈥 鈥減ok贸j 艣wiatu鈥, to by艂 jeden z najbardziej znanych slogan贸w sowieckiej propagandy. Polityka Zwi膮zku Sowieckiego, w艂膮czaj膮c w to brutalne st艂umienie powsta艅 w Europie Wschodniej i wkroczenie do Afganistanu to by艂a wszystko 鈥瀢alka o pok贸j鈥. Partia komunistyczna oczekiwa艂a tak偶e od cerkwi rosyjskiej krok贸w na rzecz 鈥瀙okoju鈥. Z drugiej strony zapewnia艂a ko艣cio艂owi dost臋p do 艣wiata. Misja pokojowa i pozwolenie, by nawi膮zywa膰 nowe kontakty, wymaga艂y tego, by popiera膰 system sowiecki. KGB trzyma艂a ko艣ci贸艂 w szachu. Teraz kiedy archiwa s膮 otwarte, powinno si臋 pami臋ta膰, 偶e jest r贸偶nica mi臋dzy zdrad膮 a kolaboracj膮.

Walka o pok贸j na 艣wiecie ze swymi go艂膮bkami pokoju motywowa艂a tak偶e niekt贸rych Fin贸w. Pod koniec lat sze艣膰dziesi膮tych niekt贸rzy cz艂onkowie laikatu ko艣cio艂a, prowadzeni przez profesora Heikki Warisa, opowiedzieli si臋 za udzia艂em ko艣cio艂a ewangelicko-lutera艅skiego w za艂o偶onej w 1958 roku w Pradze Chrze艣cija艅skiej Konferencji Pokoju. C贸偶 mog艂oby by膰 bardziej post臋powego ni偶 udzia艂 w takim przedsi臋wzi臋ciu? W Finlandii znale藕liby si臋 tak偶e inni uczestnicy tej wsp贸艂pracy, poza czcigodnym profesorem emerytowanym, ale arcybiskup Martti Simojoki zdecydowa艂 inaczej. Wyja艣ni艂, 偶e nie powinno si臋 polityzowa膰 pracy ko艣cio艂a na rzecz pokoju. Nikodim, metropolita Leningradu, kt贸ry by艂 odpowiedzialny za stosunki mi臋dzynarodowe prawos艂awnej cerkwi Rosji i nale偶a艂 tak偶e do zarz膮du praskiej konferencji na rzecz pokoju, zwraca艂 si臋 co prawda wiele razy do ko艣cio艂a fi艅skiego i zaprasza艂 go do Pragi, ale w rozmowach w cztery oczy z biskupem nigdy nie porusza艂 tej sprawy.

Dialog mi臋dzy wyznaniami by艂 mo偶liwy

Inicjatywa, by organizowa膰 regularne dyskusje teologiczne mi臋dzy fi艅skim ko艣cio艂em ewangelicko-lutera艅skim a rosyjsk膮 cerkwi膮  prawos艂awn膮, by艂 odwa偶nym i w du偶ej mierze nieortodoksyjnym czynem. Co dotyczy ich nauczania, ko艣cio艂y prawos艂awny i ewangelicki s膮 bardzo od siebie oddalone, w wielu sprawach reprezentuj膮 nawet sprzeczne ze sob膮 wyk艂adnie. Jednak wtedy ta inicjatywa wypiera艂a w kontek艣cie Finlandii temat pokoju w sowieckiej propagandzie, co widocznie pasowa艂o tak偶e prawos艂awnej cerkwi do konceptu. Niezale偶nie od tego, jak mocno KGB kontrolowa艂a ko艣ci贸艂, idea teologicznych rozm贸w z ko艣cio艂em ewangelicko-lutera艅skim w Finlandii, przemawia艂a do wielu wykszta艂conych kleryk贸w. Dialog dawa艂 im mo偶liwo艣膰 uciec od oficjalnej tematyki pokojowej, przynajmniej w kontaktach z Finlandi膮. Opr贸cz tego by艂o jasne, 偶e kierownictwo cerkwi rosyjskiej, wiedzia艂o, 偶e w Finlandii si臋 wiedzia艂o, 偶e Rosjanie wiedz膮鈥.

Politycznie ta inicjatywa by艂a zr臋cznym ruchem na szachownicy. Rozmowy teologiczne bez w膮tpienia by艂y sukcesem i prowadzi艂y do tego, 偶e fi艅ski ko艣ci贸艂 ewangelicko-lutera艅ski powoli, ale skutecznie, stawa艂 si臋 ekspertem do spraw 偶ycia ko艣cielnego w Zwi膮zku Sowieckim. Rozmowy by艂y prowadzone dalej tak偶e po rozpadzie imperium sowieckiego. Ducha tamtych czas贸w odzwierciedla jednak to, 偶e rozmowy zosta艂y przerwane w 2014 roku. Powodem by艂y r贸偶nice pogl膮d贸w dotycz膮ce etyki seksualnej.

Nieufno艣膰 wobec fi艅skiej cerkwi prawos艂awnej

Co ciekawe, ko艣ci贸艂 ewangelicko-lutera艅ski podj膮艂 odpowiednie rozmowy ekumeniczne z fi艅sk膮 cerkwi膮 prawos艂awn膮 dopiero wtedy, gdy mia艂 ju偶 kontakty z cerkwi膮 rosyjsk膮. Powodem tego by艂 fakt, 偶e kierownictwo ko艣cio艂a lutera艅skiego ze z艂o艣ci膮 traktowa艂o niekt贸rych konwertyt贸w, kt贸rzy doszli na szczyty fi艅skiej cerkwi prawos艂awnej. Tak偶e tradycyjni prawos艂awni byli nieufni, bo fi艅scy luteranie traktowali ich do tej pory otwarcie wrogo i arogancko. Dalsze napi臋cia by艂y spowodowane aktywno艣ci膮 ma艂ych gmin moskiewskiego patriarchatu w Finlandii.

Tak偶e kierownictwo fi艅skiej cerkwi prawos艂awnej pokaza艂o polityczn膮 zr臋czno艣膰, gdy odrzuci艂o pr贸by Moskwy, by zmusi膰 j膮 ponownie do wej艣cia w sk艂ad moskiewskiego patriarchatu, od kt贸rego oderwa艂a si臋 w 1923 roku wraz z esto艅sk膮 cerkwi膮 prawos艂awn膮 i przesz艂a pod zwierzchnictwo patriarchatu w Konstantynopolu. Odpowiednia inicjatywa sojuszniczej komisji kontroli spe艂z艂a na niczym, gdy arcybiskup Herman (1925-1960) przeci膮gn膮艂 organizacj臋 prawos艂awnego zjazdu ko艣cielnego do 1955 roku. Wtedy propozycja zosta艂a odrzucona, a Moskwa musia艂a si臋 tym zadowoli膰. Ju偶 wcze艣niej por贸wnywa艂em w innym kontek艣cie arcybiskupa Simojoki z genera艂em fi艅skich si艂 zbrojnych Sutel膮, kt贸ry moc膮 swego urz臋du i bez mrugni臋cia okiem odrzuci艂 propozycje sowieckiej armii wsp贸lnych manewr贸w wojskowych w Finlandii. Obydwa przyk艂ady pokazuj膮, 偶e ci臋偶ar polityki zagranicznej Finlandii nie le偶a艂 tylko na barkach prezydenta pa艅stwa. Logika polityki zagranicznej zmusi艂a do aktywno艣ci tak偶e inne osoby, kt贸re sprawowa艂y decyduj膮ce urz臋dy i rozumia艂y zar贸wno po艂o偶enie Finlandii, jak i wyzwania, kt贸re stwarza艂 Zwi膮zek Sowiecki.

***

Luter, jego ko艣ci贸艂 i jego nauczanie s膮 cz臋艣ci膮 sk艂adow膮 fi艅skiej historii, nawet je艣li miejscowi ludzie niekoniecznie to dzi艣 odczuwaj膮 i mimo faktu, 偶e dzisiaj jedynie oko艂o 70 procent ludno艣ci nale偶y do ko艣cio艂a ewangelicko-lutera艅skiego. Dowcip z Izraela puentuje przekszta艂cenie si臋 spo艂ecze艅stwa fi艅skiego w spo艂ecze艅stwo laickie. Go艣膰 z Europy t艂umaczy, 偶e jest ateist膮. Na co stary 偶ydowski gospodarz pyta: 鈥瀉teist膮 jakiej religii?鈥 Zbity z tropu Europejczyk powtarza, 偶e nie wierzy w Boga, na co gospodarz pyta: 鈥瀟ak, ale w czyjego Boga Pan nie wierzy?鈥

Historyczny i kulturalny zwi膮zek ze Szwecj膮 s膮 tak膮 sam膮 integraln膮 cz臋艣ci膮 sk艂adow膮 fi艅skiej tradycji jak luteranizm. Finowie byli Szwedami, przynajmniej w ten spos贸b postrzegano ich w Karelii. Finlandia, kt贸ra le偶a艂a na granicy mi臋dzy dwoma 艣wiatami, nale偶a艂a do szwedzkiej sfery wp艂yw贸w kulturalnych, a nie do rosyjskiej, i w ten spos贸b sta艂a si臋 nie demokracj膮 ludow膮, a krajem nordyckim.

Podr贸偶 Urho Kekkonena do Nowosybirska w listopadzie 1961 roku w zwi膮zku z tzw. kryzysem not dyplomatycznych by艂 punktem prze艂omowym nowszej historii Finlandii. Nikita Chruszczow, pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Zwi膮zku Sowieckiego, jak w贸wczas brzmia艂 ten tytu艂, przyj膮艂 Kekkonena nie w Leningradzie czy w Moskwie, tylko kaza艂 og艂osi膰, 偶e jest w trakcie podr贸偶y inspekcyjnej i jest gotowy, by spotka膰 si臋 z prezydentem Finlandii w Nowosybirsku. Kekkonen pojecha艂 autem do Luum盲ki, gdzie wsiad艂 w poci膮g nocny do Moskwy. Oficjalnie ta podr贸偶 by艂a og艂oszona jako wizyta u swojego o艣lepionego na skutek wojny brata majora w stanie spoczynku Jussi Kekkonena w Loviisa. W rzeczywisto艣ci Urho Kekkonen chcia艂 unikn膮膰 sytuacji, 偶e na dworcu w Helsinkach zgromadzi si臋 t艂um ludzi i zaintonuje znany psalm Lutra 鈥瀢arownym grodem jest nasz B贸g鈥. To sta艂o si臋 mianowicie jesieni膮 1939 roku, gdy prezydent Paasikivi pojecha艂 do Moskwy, by pertraktowa膰 ze Stalinem i Mo艂otowem.

Tekst ukaza艂 si臋 w czasopi艣mie Frankfurter Allgemeine Zeitung w t艂umaczeniu Romana Schatza. Przegl膮d Ba艂tycki publikuje artyku艂 w oryginalnej wersji sporz膮dzonej przez Ren茅 Nyberga, przet艂umaczony z j臋zyka fi艅skiego przez Romana Schatza. T艂umaczenie z niemieckiego na polski Tomasz Otocki. 艢r贸dtytu艂y pochodz膮 od redakcji FAZ i Przegl膮du Ba艂tyckiego.

Zdj臋cie tytu艂owe: Katedra lutera艅ska w Turku 鈥 najwa偶niejsza 艣wi膮tynia Finlandii. Zdj. Gary Bembridge / Flickr / CC.